Nautički forum
Uobicajene teme => Zakoni i propisi => Temu započeo: Dule 25. April. 2013. / 01:17:31
-
U pomorskom pravu more i morski prostori imaju status saobraćajnih puteva preko kojih se i odvija pomorski saobraćaj.
Od nastanka prvih pomorskih država do danas režim mora se menjao. Prvobitno se među prvim pomorskim državama vodila stalna borba za prevlast na moru. Jasno je da su najjače pomorske države i polagale najveće pravo pa more, što je omogućavalo primat u međunarodnoj trgovini.
Do XVI veka Engleska je bila najjača pomorska sila, iz čega je proizilazilo njeno tumačenje da ima pravo korišćenja svih mora i morskih prostranstava, tj. da ima pravo prvenstva u odnosu na druge države. Ovakvom tumačenju doprinosio je i status Engleske kao obalske zemlje, okružene morima.
Istovremeno sa idejom o slobodnom moru nastalo je i stanovište po kome određeni prostori mora treba da budu pod suverenitetom pojedinih država.Ideja slobodnog mora koje mogu zajednički da koriste sve države i narodi vezuje se za Huga Grotiusa i princip mare liberum (1609). Od tada se kao običajno pravo počelo primenjivati pravo obalskih država na određen priobalni morski pojas oko njihovih obala i zajedničko korišćenje svih ostalih morskih prostora.
Ovo običajno pravo koristilo se sve do 1930. godine, kada se pod okriljem Lige naroda održala Haška konferencija sa ciljem da se kodifikuje pomorsko pravo. Mada Haška konferencija nije uspela, za nju se vezuje kategorizacija morskog prostora na:
a) otvoreno more,
b) obalno more (teritorijalno, pribrežno, nacionalno more) i
c) unutrašnje morske vode.
Za kategorizaciju i režim morskih prostora od posebnog su značaja četiri Ženevske konvencije koje su pod okriljem Ujedinjenih nacija donete 1958. godine.
Prema Ženevskim konvencijama uvedena je sledeća kategorizacija:
• unutrašnje morske vode,
• teritorijalno more,
• otvoreno more, koje može da uključi i spoljni morski pojas obalnih zemalja.
Ženevskim konvencijama je uvedeno i pravo obalnih država da koriste dno i podzemlje otvorenog mora koje se nastavlja na njihovo teritorijalno more. Ni tada ni kasnije nisu usaglašena shvatanja o najvećoj dozvoljenom širini teritorijalnog mora.
OBALNO MORE
Obalno more je pojas koji obuhvata prostor duž morske obale jedne države, a sastoji se od:
• unutrašnjih morskih voda i
• teritorijalnog mora.
Obalno more jedne države dobija se kada se na uzani, prvi pojas unutrašnjih morskih voda, koji je vezan za suvozemnu teritoriju, nadoveže pojas teritorijalnog mora.
Širina obalnog mora (Albanija 15 M, Grčka 6 milja itd), određena je najnovijom Konvencijom o pravu mora (1981. godine) i iznosi 12 morskih milja.
U pogledu pravnog režima nad obalnim morem ustanovljena su određena pravna shvatanja:
1. obalno more je izjednačeno sa obalom i na njemu važe zakoni države na čiju se teritoriju nadovezuje,
2. za ulaz u unutrašnje vode važe posebni, specijalni propisi,
3. ustanovljena je mogućnost zabrane prolaza brodovima koji ugrožavaju bezbednost države čije je obalno more,
4. carinski i drugi nadzori pripadaju državi čije je obalno more,
5. obalna država ima pravo kabotaže tj. prevoz putnika i tereta iz jedne domaće luke u drugu, kao i pravo tegljenja (remorkaže),
6. na obalnom moru, kao i nad brodovima i licima na njemu primenjuje se pravo obalne države, i dr.
Suvereno je pravo države da odredi otvorene luke i, ukoliko to uradi, da obezbedi slobodu uplovljavanja i zadržavanja svih brodova trgovačke flote, u skladu sa donetim pravilima.
U pogledu stranih vazduhoplova zabranjeno je njihovo preletanje preko tuđeg teritorijalnog mora, a u skladu sa pravilima međunarodnog prava.
Unutrašnje morske vode su prvi uzani pojas obalnog mora koji se nadovezuje na kopno.
Unutrašnje morske vode su delovi mora između visoke granice plime i niske granice oseke, luke, zalivi, zatoni, ušća reka, zatvorena mora, unutrašnja mora i izvesni delovi mora između arhipelaga i obale ili u okviru samog arhipelaga.
Nad unutrašnjim morskim vodama obalna država ima isti suverenitet kao i nad kopnom. U ovom pojasu pribrežna država primenjuje svoje pravne propise reguliše tehničke uslove plovidbe, vrši policijsku i sudsku vlast, sanitarni i carinski nadzor, ima isključivo pravo eksploatacije morskog blaga i pravo na pomorski ceremonijal.
Pitanja pravnog režima teritorijalnih morskih voda regulisana su na Ženevskoj konferenciji 1958. godine, donošenjem Konvencije o teritorijalnom moru i spoljnom morskom pojasu, a posebno Konvencijom o kontinentalnom sloju.
Navedenim konvencijama i protokolima i njihovim potpisivanjem države članice su prihvatile da za sporove vezane za tumačenje ovih konvencija bude nadležan Međunarodni sud pravde.
Konvencija o teritorijalnom moru ima trideset i dva člana.
Njima se određuje suverenost obalne države nad teritorijalnim morem i unutrašnjim morskim vodama, nad vazdušnim prostorom iznad ovog mora i nad dnom teritorijalnog mora.
Pri obeležavanju teritorijalnog mora postrojenja i pristanišni sistemi istureni ka pučini smatraju se delom obale. Luke koje služe za utovar i istovar uključuju se u teritorijalno more, a obalna država je dužna da jasno obeleži takve luke i da ih označi na pomorskim kartama.
Konvencija o kontinentalnom sloju, utvrđuje suverena prava obalnih država nad ispitivanjem i korišćenjem prirodnih bogatstava kontinentalnog sloja.Pod kontinentalnim slojem podrazumeva se morsko dno i podmorske oblasti koje leže uz obalu, ali koje se nalaze van teritorijalnog mora, do dubine od 200 metara ili preko te granice, do tačke gde dubina dozvoljava korišćenje bogatstava.
Teritorijalno more je drugi spoljni pojas obalnog mora.
U pogledu širine teritorijalnog mora bile su prisutne različite prakse i različita shvatanja od 3 do 12 morskih milja.
Na Haškoj konferenciji 1930. godine države članice nisu mogle da postignu saglasnost u pogledu njegove širine. Nakon ovog neuspelog pokušaja posebna komisija Ujedinjenih nacija za međunarodno pravo je utvrdila da je 12 morskih milja najveća dozvoljena širina teritorijalnog mora i da posebna međunarodna konferencija treba da donese ovakvu odluku.
Ženevska konferencija Ujedinjenih nacija o pravu mora sazvana je 1958. godine i pored donošenja odluke o maksimalno dozvoljenoj širini teritorijalnog mora na 12 morskih milja, donela je i niz drugih odredbi o pravnim, ekonomskim, biološkim, tehničkim i političkim problemima teritorijalnog mora.Konvencijom o teritorijalnom moru iz 1958. godine reguliše se režim korišćenja teritorijalnog mora. U ovom pogledu važe iste odredbe kao i kod režima unutrašnjih morskih voda i luka.Ustanovljeno je pravo svih država, obalnih i neobalnih, na tzv. neškodljivi prolaz teritorijalnim morem, bez zadržavanja, dakle neprekinuto, sa zabranom uplovljavanja u unutrašnje morske vode i zabranom pristajanja na spoljnom sidrištu isturenih luka.
Prolaz se smatra neškodljivim dok se njime ne remeti mir, red i sigurnost obalne države.
Podmornice i druga podmorska sredstva dužna su u teritorijalnim vodama da plove na površini sa isturenom zastavom.
Iz razloga sigurnosti obalna država može zahtevati od stranih brodova da plove određenim plovnim putevima.
Prolazak teritorijalnim morem se ne sme naplaćivati. Osim navedenih, i mnoga druga pitanja su regulisana pomenutim konvencijama.
Pod otvorenim morem podrazumevaju se prostori mora i okeana koji nisu uključeni u teritorijalno more, unutrašnje morske vode, arhipelaške vode ili u isključivu ekonomsku zonu. Treba napomenuti da se pod isključivom ekonomskom zonom podrazumeva područje morskih voda koje se nalazi izvan teritorijalnog mora i, zajedno sa njim, podvrgnuto posebnom pravnom režimu, na osnovu odgovarajućih odredbi Konvencije UN o pravu mora.
U isključivoj ekonomskoj zoni obalna država ima suverena prava istraživanja i iskorišćavanja, očuvanja i gospodarenja živim i neživim prirodnim bogatstvom nad morskim dnom i bogatstvima morskog dna i podzemlja mora i dr.
Pravni režim nad otvorenim morem zasniva se na osnovnom načelu međunarodnog prava
-princip slobode mora (mare liberum) za sve obalne i neobalne države.
Nijedna država nema suverenost nad otvorenim morem ili nekim njegovim delom, ali svaka od njih ima pravo da svojim brodovima sa podignutim zastavama koristi otvoreno more kao plovni put.
Prema Konvenciji UN o pravu mora, otvoreno more je predviđeno za miroljubive svrhe.Brodovi koji plove otvorenim morem mogu imati samo jednu podignutu zastavu koju ne mogu menjati za vreme plovidbe, osim kada se vrši prenos vlasništva broda. Za vreme plovidbe otvorenim morem nad brodovima važi jurisdikcija države čiju zastavu nose.
Sve države su obavezne da učestvuju u suzbijanju piratstva na otvorenom moru ili drugom prostoru koje ne pripada ni jednoj državi.
Sve države imaju pravo polaganja podmorskih kablova i cevovoda na dno otvorenog mora i svaka država je dužna da donese zakone kojima će kažnjavati brodove sa svojom zastavom ako povrede podmorske kablove ili cevovode.
Državljani svih država imaju pravo da učestvuju u ribolovu na otvorenom moru, u skladu sa ugovorima i sporazumima obalnih država.
Sloboda mora je princip po kome se pretpostavlja jednako pravo svih država da se u doba mira služe morem u trgovačke i vojne svrhe.Potpuna sloboda mora važi samo na otvorenom moru i sadrži:
1) slobodu plovidbe,
2) slodbodu preletanja,
3) slobodu postavljanja podmorskih kablova i cevovoda,
4) slobodu podizanja veštačkih ostrva i drugih uređaja koje dozvoljava međunarodno pravo,
5) slobodu ribolova i
6) slobodu naučnog istraživanja.
Konvencijom UN o pravima mora predviđa se:„Sve države vrše te slobode, kao i druge slobode priznate opštim načelima međunarodnog prava, vodeći razumno računa o interesima drugih država na otvorenom moru” (čl. 2).
U međunarodnoj praksi bilo je više slučajeva zloupotreba ili kršenja principa slobode mora. Takvi slučajevi regulišu se posebnim odredbama međunarodnog prava, u skladu sa posebnim odredbama Konvencije UN o pravima mora.
Najpoznatiji slučajevi kršenja ovog principa bili su pomorska blokada Kube od SAD 1962, spor između Velike Britanije i Albanije pred Međunarodnim sudom pravde, afera Krfskog kanala i mnogi drugi.Na moreuze se primenjuju pravila pomorskog prava koja važe za slobodno more.Moreuzi služe međunarodnoj plovidbi između jednog dela otvorenog mora i drugog dela otvorenog mora, ali i između isključivih ekonomskih zona dve države.
U drugom slučaju, na moreuze se primenjuju pravila pomorskog prava koja se odnose na vršenje suverenosti obalnih država.
Morski kanali čine veštačku vezu između dva mora. Oni su rezultat ljudske delatnosti, tj. u pitanju su tvorevine ljudskih ruku. U pomorskom pravu morski kanali imaju funkciju skraćenja plovnog puta i bezbedne plovidbe.
Kako su deo teritorije države koja ih je izgradila, na njih se primenjuju pravila pomorskog prava koja se odnose na vršenje suverenosti obalnih država na unutrašnjim morskim vodama.
Ženevska konvencija o teritorijalnom moru predviđa da trgovački brodovi svih država imaju pravo slobodne plovidbe kroz moreuze koji su vezani između dva slobodna mora, čak i u slučaju kada širina moreuza nije veća od zbira širine obalnih mora pribrežnih država.Konvencija UN o pravu mora (1982), detaljnije reguliše režim korišćenja moreuza i to tako što daje pravo tranzitnog prelaza svim vazduhoplovima i brodovima.
Ovo pravo se po Konvenciji ne sme ometati.Obalne države mogu u moreuzima odrediti plovne puteve, kada je to od interesa za bezbednost brodova. Obalne države mogu donositi i zakone i propise, ali da se njima ne omogućava diskriminacija brodova ili onemogućavanje tranzitnog prolaza. Osim toga, obalne države su dužne da na prikladan način obaveste o svim opasnostima koje mogu da ugroze plovidbu u moreuzu ili preletanje moreuza.