Opšte karakteristike Jadranskog mora

[Dule]

Jadransko more je ustvari, zaliv Sredozemnog mora, koji se pruža između Balkanskog i Apeninskog poluostrva, od Otrantskih vrata do Maranske lagune u dužini od 783 km. Širina Jadranskog mora iznosi na paraleli od 45o (između ušća reke Pada i Fažane u Istri) 102 km, na paraleli od 44o (od obale Italije preko Dugog otoka, Iža i Pašmana) 219 km, na paraleli od 43o 292 km, na paraleli od 42o 06' (od gradića Vasto na italijanskoj obali do Bara) 355 km, na paraleli od 41o 185 km . Prosečna mu je širina 248,3 km .

Površina Jadrana kod srednjeg nivoa mora iznosi 131.875 km2, a po novijim istraživanjima M. Tešića 138.595 km2 .
Jadran se prostire od najjužnije tačke (40o07'N i 18o31'E) na Otrantskim vratima prema severu do Devina kod Pauzana (46o47'N i 13 o35'E). Prema tome, paralela od 45o koja prolazi sredinom severne hemisfere, pruža se upravo najsevernijim delom Jadrana, pa se Jadran nalazi u suptropskoj i semiaridnoj zoni južne polovine severne hemisfere .

Jadran se nalazi između Balkanskog i Apeninskog poluostrva okružen planinskim vencima Apenina, Alpa, Dinarida i Helenida. Postoji relativno mali broj prevoja i puteva preko Alpa i Dinarida koji povezuju Srednju Evropu i Panonsku niziju sa Jadranom. Jadran spaja istočni i zapadni deo Mediterana, zemlje na Atlanskom okeanu sa alpskim i balkanskim Zemljama .

Što se tiče dna Jadranskog mora, ono je plitko u severozapadnom, a duboko u jugoistočnom delu; najplići je najseverniji deo Jadrana. Do linije Pula – Ankona dno se ne spušta ispod 50m, a u Tršćanskom zalivu dubine dostižu samo do 23m.
Dno severozapadnog dela Jadrana nasuto je različitim nanosima alpskih reka pa se blago spušta (prosečan pad od 0.3 %) u 130 km dugu i 12 – 44 km široku dolinu, koja se pruža od ostrva Žirja kod Šibenika prema Ortoni na ušću Peskare (istočna obala Apeninskog poluostrva). Zove se Jabučka kotlina po ostrvu Jabuka. U najdubljem delu dostiže dubinu od 243m. Od jabučke kotline dno mora se penje do širokog i pljosnatog podvodnog Palagruškog praga, sa najvećom dubinom od 130m, koji se pruža od obale između ostrva Lastova i Visa do severne strane ostrva Gargano. Na njemu se uzdiže nekoliko malih ostrva, od kojih su najpoznatija Palagruža, Pianosa i Tremiti.

Na južnoj strani Palagruškog praga (ime je dobio po ostrvu Palagruža) morsko dno se strmo spušta u južnojadransku morsku kotlinu (najveća dubina od 1228 m prema istraživanjima 1911 - 1914 istraživačkim brodom Najade) .

Idući ka jugu morsko dno se uzdiže prema Otrantskim vratima, gde mu dubina iznosi 741m. Odatle se dno strmom padinom spušta u Jonsko more. Prosečna dubina Jadranskog mora iznosi 173, a zapremina 34.977 km3 .

Prema tome, Jadransko more se sastoji od dva basena podeljena Palagruškim pragom. U severnom delu morsko dno se zbog znatnih rečnih nanosa, sastoji pretežno od peska i mulja. Uz strmu i stenovitu istočnu obalu i uz kamenita ostrva dno se sastoji od kamenja, ali tu ima i velikih površina morskog dna, koje su pokrivene peskom i muljem.

[Dule]

HIDROLOŠKE KARAKTERISTIKE JADRANSKOG MORA
U hidrološke karakteristike spadaju :
1. temperatura površine mora
2. temperatura u dubinama mora
3. slanost
4. isparavanje
5. gustina
6. prozirnost
7. boja
8. struje
9. talasi
10. morske mene

Najviša i najniža temperatura površine Jadranskog mora zaostaje u proseku mesec dana iza odgovarajućih vrednosti temperature vazduha; najniže temperature su u februaru, a najviše u avgustu.

Februarska temperatura raste od severa prema jugu, najviša je središnjim delovima, računajući po uzdužnici, nego uz istočnu i zapadnu obalu. U severnom Jadranu prosek je 7 – 9°, najniže vrednosti su na ušću većih reka sa Alpa: Po, Adiđe, Brente, pošto je voda u alpskim rekama niže temperature od mora; temperature rastu prema jugu zbog mediteranskih uticaja koji se najviše osećaju na ovom delu Jadrana. U većem delu srednjeg Jadrana temperatura je 11°, ali se u rejonu Jabučke kotline penje do 13°. U južnom Jadranu preovlađuju površinske temperature 12 – 13°; uz istočnu obalu temperatura je u proseku 10 – 11° , a uz zapadnu za jedan stepen niža .

Temperatura u avgustu raste od severa prema jugu. Maksimum izliva severnojadranskih reka u junu zbog otapanja snega i leda na Alpima odražava se na smanjenje temperature mora. Na većem delu severnog Jadrana temperatura je 22° , ali se pred ušćem reka spušta na 20°; u srednjem Jadranu je prosek 24°, a u južnom 25°. I u ovom mesecu, kao u ostalom toku cele godine, središnji pojas mora je topliji od obalskog mora uz istočnu i zapadu obalu ; istočna obala je i dalje za oko 01° toplija od zapadne .

Uz istočnu obalu godišnje kolebanje površinske temperature iznosi 14 – 18°, na otvorenom moru prosek kolebanja je 12°. Najveće su amplitude u severnom Jadranu gde dostižu vrednost od 18°. Dnevna kolebanja površinske temperature su najveća leti i u proseku iznose 1,5° i to nešto veća neposredno uz obalu i na plićinama, a manja na otvorenom moru .

Temperatura u dubinama mora je uslovljena ne samo temperaturnim promenama na površini, već i dubinom Gibraltarsokg praga; ispod 300 m dubine temperatura je u celom Sredozemnom moru ista, a iznosi oko 13°.

U februaru, kao i u toku cele zime, u Jadranu uglavnom vlada izotermija; temperatura je na površini izjednačena sa dubinskom. Izuzetak je jedino Jabučka kotlina gde su pri dnu temperature oko 11°, oko 2° niže od površinske; ova temperatura se održava u toku cele godine.

U avgustu temperatura opada od površine do dubine oko 300 m , gde iznosi oko 13°. Na dubini 10 – 30 m javlja se temperaturni skok, tzv. termoklina; skok je uslovljen jakim zagrevanjem u letnjim mesecima, odnosno dnevnim temperaturnim promenama. Razlika temperature u termoklini može da iznosi na 10 m i do 06°. Dnevne promene temperature u Jadranu se osećaju do dubine od 30 m, a godišnje do 300 m. Dnevne amplitude opadaju s dubinom. U najtoplijem mesecu (avgustu) kolebanje u toku dana na 30 m kod Biševa iznosi 0.6 do 0.7° C , amplitude su najveće u severnom Jadranu a opadaju prema jugu .

Promene temperature po dubini, a naročito termički skokovi, uslovljeni su dobrim delom i meteorološkim promenama. Po jakom vetru nastaju pojačana termodinamička strujanja, pa dolazi do izjednačavanja temperature u površinskim slojevima.
Slanost otvorenog dela Jadrana je u proseku 38.5 ‰; veća je u južnom (38.7 ‰), nego u srednjem Jadranu (38.3 ‰); ovakva slanost održava se u toku cele godine na otvorenom Jadranu.

Slanost je najveća u središnjem delu i opada prema obalama, naročito u severnom Jadranu. U srednjem i južnom Jadranu se razlikuju dva maksimuma od kojih je onaj u septembru glavni i februarski – sekundarni; dva minimuma od kojih je jedan u maju glavni, a onaj u decembru sekundarni. Slanost se sa dubinom neznatno menja. Severni Jadran nema isti godišnji tok slanosti kao središnji i južni, zbog puno snažnijeg uticaja priliva rečne vode .

Poznato je da se isparavanjem pojačava koncentracija soli u površinskom sloju, odnosno da se snižava nivo vode. Temperatura i jačina vetra su glavni činioci isparavanja mora. Isparavanje vode raste s porastom temperature vazduha i jače je u slatkoj nego u slanoj vodi. Kad je vetar jači isparavanje raste i u slatkoj i u slanoj vodi. U oba slučaja slana voda teže isparava nego slatka.

Gustina mora se obično izražava specifičnom težinom. Računa se da litar morske vode sa 35‰ slanosti i pri temperaturi od 17.5°C teži 1027gr; težina iste količine destilovane vode pri temperaturi od 04°C i pritisku od 0 atm iznosi tačno 1000 gr. Na Jadranu se tok izopikni (linija iste gustine) približno poklapa sa tokom izohalina (linija iste slanosti) .
Na slanost, a time i na gustinu, znatno utiče priliv morske vode, kao i podvodni izvori.

[Dule]

Prozirnost

Kao zatvoreno more s jakim kontinentalnim uticajima, naročito prilivom reka u severnom delu, Jadran ima nešto slabiju prozirnost od Jonskog mora i Sredozemlja u celini. U većem delu Jadrana prozirnost je najveća leti kada je priliv reka najmanji; tada su i padavine minimalne. U južnojadranskoj kotlini prozirnost je leti 35 do 40m, u srednjem Jadranu oko 30m, a u severnom koji je tada pod snažnim uticajem maksimuma alpskih reka, 10 – 20m. Uz istočnu obalu prozirnost retko prelazi 20m; uz zapadnu, naročito uz albansku obalu je još manja.
Jesen je doba najslabije prozirnosti. U južnojadranskoj kotlini prozirnost tada iznosi oko 30m, srednjem Jadranu 20 – 30m, a na severnom oko 10m. Minimum je uslovljen padavinama i prilivom reka, ali i pojačanim strujanjem vazduha i stalnom uznemirenošću morske površine
Merenja su pokazala da je u toku cele godine prozirnost najveća u središnjem delovima Jadrana, da raste od severa ka jugu, da je najslabija u obalskim područjima zbog terigenih uticaja i da je uz istočnu obalu nešto veća nego uz zapadnu i albansku. Maksimalne vrednosti prozirnosti zabeležene su u južnojadranskoj kotlini, a iznose do 56m. I boja vode u Jadranskom moru je podložna promenama u toku godine; razlikuje se na otvorenom moru i u obalskim vodama, što pokazuje da je zavisna od kontinentalnih uticaja, prvenstveno od priliva slatke vode, denudacije i nanosa terigenog materijala. Na otvorenom Jadranu uglavnom je plava, odnosno modra. U severnom Jadranu, naročito bliže italijanskoj obali plavi tonovi najpre prelaze u sive, a zatim u žućkaste i žute; slična je situacija i u albanskim obalskim vodama, naročito u periodu maksimalnog izliva u jesen i proleće. U većim lukama, odnosno ispred njih, more je pepeljaste, prljave boje.
Na plićacima plava boja prelazi u zelenu i svetlozelenu; ova boja upozorava pomorce na oprez u navigaciji pored ostalih navigacijskih uređaja ukoliko su u kvaru ili su isključeni.
U Jadranskom moru se mogu izdvojiti četiri vrste morskih struja; generalne, vetrovne, plimske i seševske. Generalna struja je u stvari krak Golfske struje koji obilazi Sredozemno more. Strujanje u Jadranu je uslovljeno konfiguracijom basena i devijatornom silom koja sva tela što se kreću na severnoj polulopti skreće u desno.

[Dule]

Talasi

U Jadranskom moru talasi su relativno češći nego u Sredozemnom moru, ali su po dimenzijama nešto manji. Pored razlike u dimenzijama talasa, uočavaju se i razlike po smeru napredovanja, po rejonima i po godišnjem dobu. Talasi bure imaju karakterističan izgled: relativno visoki, s oštrim grebenima koji se najčešće prelamaju u smeru duvanja vetra, odnosno prebacuju jedan preko drugog uz jako penušanje. Silina kojom vetar udara u more silazeći s primorskih planina ne dozvoljava da se talasi jače razvijaju; maksimalna visina talasa bure iznosi 2.5 m.
Talasi južnih vetrova su znatno duži, pravilnijeg su oblika i viši; to su talasi koji podrezuju istočne obale Jadrana i velikom snagom udaraju o ogolele klifove izvaljujući ponekada stene iz njih. Maksimalna dužina ovih talasa iznosi oko 50m, a visina ne prelazi 4m. Ponekad se dešava da na zapadnu obalu Jadrana pre juga dospevaju talasi – glasnici s istoka. Kroz Otrant često ulaze talasi mrtvog mora iz Sredozemlja i mogu naneti velike štete u lukama. Vrlo opasni mogu biti talasi koje stvara lebić, ali se to više odnosi na zapadnu obalu Jadrana.
U Jadranu je najveći broj dana sa tišinama leti, s tim što su prosečno 4 dana sa jakim morem. U jesen je broj tišina smanjen, a pojačan je broj dana sa umerenim i jakim morem; prosečno je oko 6 dana sa jakim morem. Zimi ima oko 10 dana sa jakim morem, a broj dana sa tišinama i sitnim talasima je najmanji. U proleće je stanje mora slično letnjem.

[Dule]

Morske mene


Plima i oseka u Jadranu su nesmostalne pojave. Talas plime ulazi u Jadran iz Jonskog mora svakih 12.4 časa (polovina mesečevog dana), napreduje frontalno prema severnom Jadranu sve do visine Garganskog poluostrva; u daljem kretanju se povija zbog uticaja devijacijske sile prema istočnoj obali, obilazi oko obala severnog Jadrana i ponovo izlazi kroz Otrantska vrata u Jonsko more. Izorahije (linije istovremenog nastupa visoke vode) pokazuju napredovanje talasa plime u fazi od 12h. Na udaljenosti 25M istok – severoistok od Ankone nalazi se tačka vrtnje izoharija poznata pod nazivom amfidromija; ovde nema vertikalnog pomeranja nivoa mora.
Na osnovu toka izoharija vidi se da Jadran ima poludnevni tip morskih mena, tj. dve visoke i dve niske vode u toku jednog dana. U vreme kvadratura kada su amplitude morskih mena minimalne, u srednjem Jadranu može sasvim nestati po jedna visoka i niska voda, tako da nastaje jednodnevni tip .
Ulazeći u Jadran dva puta u toku dana plimski talas unosi svaki put 16.5 km3 vode kroz Otrantska vrata, a istu količinu svakodnevno i iznosi vraćajući se zapadnom obalom. Brzina napredovanja ovog talasa u južnom Jadranu je oko 300 km/h, u srednjem Jadranu oko 50, a u severnom 150 km/h.
Amplitude su u južnom Jadranu oko 30cm, srednjem oko 20, a u severnom oko 40 cm.

[Dule]

Morske struje



Pored talasa i morskih mena, postoji i treće vrlo značajno kretanje morske vode u određenom pravcu, koje zovemo morske struje. Morske struje se kao velike reke,
sa neodređenim obalama, kreću preko okeana i mora u određenim i stalnim pravcima dok se kod nekih morskih površina mogu menjati i prema godišnjim dobima ili vetrovima. Morske struje su spora, ali neprekidna kretanja morske vode pomoću kojih se vrši opšta cirkulacija ili mešanje morske vode.
Kod struja se razlikuju pravac, brzina i stalnost. Elementi morskih struja se određuju na razne načine. Najstarije i najobičnije poznato merenje je proračun razlike između procenjenosti stvarne pozicije broda. Osim na ovaj način, elementi morskih struja se mogu odrediti pomoću plovaka, spuštanjem praznih buradi, boca i drvenih pločica koje nose. Brzina morske struje najviše zavisi od vetra. Ona nije uvek najveća na površini, već često puta i ispod površine mora. Brzina struje je uvek mnogo puta manja od brzine vetra. Obično iznosi 1 do 2,5 m/s. Dubina do koje se oseća uticaj morskih struja je relativno mala i retko prelazi 100 do 150 m. Izuzetak je Golfska struja, koja doseže dubinu do 650 m.
Uzroci nastanka morskih struja su vetrovi stalnog pravca (pasati i zapadni), periodični vetrovi (monsuni), razlika u isparavanju i temperaturi vode, kao i salinitet (naknadne struje), Zemljina rotacija, periodično topljenje leda, razlika u vazdušnom pritisku i dr.
Pasati, kao stalni vetrovi, stvaraju sa obe strane ekvatora po jednu ekvatorijalnu struju u Atlanskom i Tihom okeanu, i imaju smer istok-zapad. Ove struje, udarajući u istočne obale zapadnih kontinenata odbijaju se i dobijaju meridijanski smer do zone zapadnih vetrova, gde uz njihovu pomoć skreću i zatvaraju velike krugove struja: severnoatlantski i severnopacifički. Iz ovoga se vidi da između morskih struja i vetrova postoji tesna veza, tako da je vazdušna struja koja deluje na površini nekog basena dovoljna da prouzrokuje vodenu struju na površini. Ako vazdušna struja traje dovoljno dugo, stvoriće se stalna morska struja u basenu.
Razlika u gustini vode, njenoj specifičnoj težini, takođe ima uticaj na stvaranje morskih struja. Površinska struja lakših voda uvek teče prema težim vodama. Istinitost ove tvrdnje najbolje je utvrđena na moreuzima koji spajaju sporedna mora sa glavnim. U prolazima Bosfor i Dardaneli lakše i slađe vode iz Crnog mora teku površinski u Sredozemno more, što uslovljava prilično jaku struju i smanjenje saliniteta na površini, dok u dubini po dnu Moreuza vode Sredozemnog mora, poznate po svom velikom salinitetu, teku u Crno more.
 
Dejstvo atmosferskog pritiska na kretanje struja ima složen uticaj pošto on određuje vetrove koji vrše uticaj na morske struje, jer se veliki krugovi okeanskih struja kreću isto kao i krugovi anticiklonalnih centara.
Uticaj Zemljine rotacije, slično plimi, takođe je od uticaja za nastanak morskih struja. Molekuli vode, pokrenuti strujom, kao i sva tela na površini zemlje, nalaze se pod uticajem njene rotacije, koja teži da ih skrene udesno na severnoj i ulevo na južnoj hemisferi.
 
U zatvorenim morima, struje grade kružne sisteme nezavisne od okeanskih. U njima se mnogo jasnije ogleda uticaj Zemljine rotacije nego na okeanima. Tako u Sredozemnom moru i njegovim ivičnim delovima razvijen je uglavnom sistem struja u obrnutom smeru od kazaljke na satu.
 
Strujanje vode u Jadranu nalazi se u vezi sa strujama u Sredozemnom moru i u istom je smeru. Iz Jonskog mora prolazi jedna struja prema severu kroz Otrant i nastavlja svoj tok duž istočne obale Jadrana ka severozapadu, gde se kod ostrva Vis i Korčula počinju odvajati manji rukavci koji skreću prema zapadnoj obali. Ispred južne obale Istre glavna struja se razdvaja u dva rukavca, od kojih jedan neznatan deo ide prema Rijeci, a drugi skreće prema zapadu i povija se pored zapadne obale ka jugoistoku. Krajnji krak ide od zapadne obale Istre i Tršćanskog zaliva pa, izazvan ciklonskim kretanjem, ponovo skreće ka zapadnoj obali spajajući se sa drugim rukavcima i produžava prema Otrantu.
Ova struja nosi znatne količine rečne vode, hladnije i manje slane, usled čega se kreće znatno brže. Struja koja ide uz istočnu obalu je toplija, slanija i kreće se sporije. Brzina kretanja jugozapadne struje duž istočne obale Jadrana je 71 km/dan (oko 1 čv), u srednjem Jadranu oko 0,5 čv, uz obalu Istre takođe 1 čv, dok je jugoistočna struja duž zapadne obale duplo veća i iznosi oko 14 km/dan. Sporije kretanje morske struje duž istočne obale Jadrana objašnjava se znatnom obalskom razuđenošću koja ovo kretanje usporava.
 
Dubinska strujanja su uslovljena konfiguracijom dna i zimskim rashlađivanjem vodenih masa u severnom Jadranu. Zbog smanjenog priliva vode iz reka i od padavina, kao i zbog niskih zimskih temperatura, dolazi do sniženja nivoa mora u severnom Jadranu. Otežala zimska voda struji po dnu niz Jadran ispunjavajući najpre Jabučku kotlinu; zato su u ovoj kotlini u toku godine temperature oko 11°. Nakon ispunjenja Jabučke kotline teška i hladna masa prebacuje se preko Palagruškog praga u južnojadransku kotlinu; preko Otrantskog praga severnojadranska zimska voda odlazi u Jonko more ispunjavajući delimično istočno-sredozemni basen.
Kao kompenzacija za ovakvo strujanje koje ima smer prema jugoistoku, nastaje pojačano strujanje na površini iz Jonskog u Jadransko more s tendencijom da se nadoknadi denivelacija u severnom Jadranu. Zato je zimi ulazna struja u Otrantskim vratima jaka, a izlazna nešto slabija .
U proleće, a naročito leti situacija se potpuno menja. Zbog topljenja snega i pojačanog priliva vode nivo mora u severnom Jadranu se povećava; oticanje se vrši niz apeninsku stranu. Zato je leti izlazna struja jača od ulazne u Otrantskim vratima.
 

[Dule]

Plima i oseka
 
 
Osim talasa, na morima i okeanima zapaža se u toku dana obično dva puta, naizmenično dizanje i spuštanje morske površine. More se penje za jedno izvesno vreme i tada ima priliv vode i dostiže jedan maksimalni nivo. To je nivo visoke vode ili visokog mora koji se naziva plima. Zatim se more spušta, povlači i dostiže najniži nivo. To je nivo niske vode ili niskog mora koji se naziva oseka. Plimu i oseku zajedničkim imenom se zovu morske mene ili morska doba. Karakteristika morskih mena je amplituda, kao vertikalna razlika između plime i oseke. Amplituda se razlikuje na različitim morima, veća je na okeanima i njihovim zalivima nego na zatvorenim morima.
Plima i oseka nastaju pod uticajem nebeskih tela (najviše Meseca) koja jako utiču na privlačenje vodene mase usled zakona teže.
 
Pošto se Mesec kreće u istom pravcu oko Zemlje, u kojem se i Zemlja okreće oko svoje ose, plima i oseka se javljaju tačno posle 6 časova, 12 minuta i 13 sekundi. Ili, vreme koje protekne između dve uzastopne plime iznosi 12 časova i 25 minuta (polovina vremena za koje Mesec izvrši svoje dnevno kretanje na nebeskoj sferi, polovina Mesečevog dana).
 
Na visinu i kretanje plimnih talasa, pored Meseca i Sunca utiče i devijacijska (Koriolisova) sila, koja je proizvedena uticajem Zemljine rotacije. Zbog ovoga je obično plimni talas veći na istočnoj nego na zapadnoj obali. Na visinu plimnog talasa može da utiče i interferencija, tj. međusobni uticaj jednih talasa na druge, bilo da se kreću istim pravcem nejednakim brzinama, bilo da se kreću i sudaraju pod raznim uglovima.
U Jadranskom moru se morske mene javljaju periodično, sa faznim pomakom, tj. kada je na istočnoj obali Jadrana plima – na zapadnoj obali je oseka, i obrnuto. U pogledu plime i oseke, uočene su znatne razlike između severnog i južnog Jadrana. U južnom Jadranu amplituda morskih mena je manja i iznosi oko 30 cm, a u severnom (Trst) iznosi 88 cm, uz pomoć južnog vetra amplituda može dostići i mnogo veće vrednosti, npr. 341 cm (Trst).