Pomorsko pravo

[Dule]

Pomorsko plovidbeno pravo (Maritime Law), čini skup pravnih normi kojima se regulišu određeni odnosi fizičkih i pravnih lica u vezi sa plovidbom na moru i pomorstvom uopšte. Ovo pravo se odnosi, pre svega, na režim plovidbe i prevoz robe i putnika, ali i na druge poslove, kao što su: ugovor o tegljenju, ugovor o agencijskom poslu, ugovor o pomorskom osiguranju, ugovor o vađenju potonulih stvari, zatim na odnose koji nastaju u vezi sa plovidbenim nezgodama na moru: sudar brodova, havarija ili spašavanje lica i imovine.
Pomorsko pravo, takođe, sadrži i odredbe o statusu brodova stvarnim i drugim pravima u vezi sa njima, subjektima u pomorskom pravu (brodaru, krcatelju, primaocu, naručiocu usluga, zapovedniku broda, posadi itd.), kao i norme o bezbednosti plovidbe, plovnim putevima i lukama.


Pomorsko pravo treba razlikovati od plovidbenog prava, sa kojim se ponekad poredi ili čak i izjednačava.


Plovidbeno pravo čini skup pravnih normi kojima se regulišu specifični odnosi koji se javljaju u vezi sa plovidbom, kao i ljudska delatnost na morima, rekama, jezerima, kanalima i u vazduhu. Veoma često pomorsko pravo sadrži iste odredbe za pomorsku plovidbu i plovidbu na unutrašnjim vodama (rekama, jezerima, kanalima). Međutim, to je i normalno, jer se radi o istom ili sličnom predmetu, koji iz racionalnih razloga zahteva jedinstveno regulisanje. Pomorsko i plovidbeno pravo se nalazi u porodici saobraćajnih prava, zajedno sa još tri pravne grane ili podgrane: vazduhoplovnim, železničkim i drumskim pravom. Svaka od ovih grana ima svoja sopstvena pravila regulisanja, originalne pravne izvore i posebne pravne institute.

[Dule]

Pomorsko plovidbeno pravo karakterišu njegova dva bitna elementa - saobraćajni put, na kojem se odvija pomorska plovidba i saobraćajno sredstvo - kojim se plovidba ostvaruje. More kao prirodan put obezbeđuje izuzetno ekonomičan pomorski saobraćaj koji bez ikakvih ljudskih ulaganja i posebnih održavanja omogućuje masovni prevoz roba.
Druga specifičnost pomorskog prava ogleda se u širini njegovih instituta i raznovrsnosti njegovih odredaba. Naime, železničko i drumsko pravo iscrpljuje se u regulisanju pravnih odnosa u vezi ugovora o prevozu robe i putnika i uslovima za zaključivanje i ostvarivanje ovih ugovora, dok pomorsko pravo reguliše i odnose u vezi spašavanja, zajedničke havarije, vađenja potonulih stvari itd. Isti je slučaj i sa vazduhoplovnim pravom mada je isto po svojoj širini bliže pomorskom pravu s obzirom da se razvijalo pod uticajem pomorskog prava.
Pomorsko pravo karakteriše i njegova autonomnost, jer je imalo relativno slobodan razvoj, samostalnost i zaokruženost celine. Autonomnost se manifestuje pre svega u velikom broju specifičnih pomorsko-pravnih izvora, posebno na međunarodnom planu, što nije slučaj sa drugim granama saobraćajnog prava.

[Dule]

Pomorsko pravo se razvilo kao specifična pravna grana iz dva razloga, i to:
- Nesigurnost elementa mora je uticala na formiranje pomorsko pravnih instituta u dva pravca, i to u prvom redu u pogledu smanjenja opasnosti povezanih sa pomorskom plovidbom, a zatim na njene posledice koje se nisu mogle potpuno izbeći, zbog čega su stvarani takvi instituti koji su omogućavali da se nastala šteta raspodeli na što veći broj učesnika u zajedničkom pomorskom poduhvatu.
- Nemogućnost komuniciranja između broda i kopna uticala je na formiranje specifičnog pravnog statusa osoba na brodu, u prvom redu zapovednika.
Pomorsko plovidbeno pravo je jedno od najstarijih prava uopšte, a Međunarodne konvencije iz oblasti pomorstva su najprihvaćenije međunarodne konvencije uopšte. Najpoznatije među njima iz oblasti rečnog prava su:
- Konvencija za izjednačavanje nekih pravila o sudaru brodova iz 1910. godine,
- Konvencija o izjednačavanju nekih pravila o pružanju pomoći i spašavanju na moru iz 1910. godine,
- Konvencija o izjednačavanju nekih pravila o teretnici iz 1924. godine,
- Konvencija o režimu plovidbe na Dunavu iz 1948. godine,
- Konvencija o zaštiti ljudskih života na moru iz 1960. godine,
- Konvencija o izjednačavanju nekih pravila o sudaru brodova unutrašnje plovidbe iz 1960. godine,
- Konvencija o upisu brodova unutrašnje plovidbe iz 1965. godine,
- Protokol o izmeni Međunarodne konvencije o teretnici iz 1968. godine.
- Konvencija o međunarodnim pravilima o izbegavanju sudara na moru iz 1972. godine,
- Konvencija o ograničenju odgovornosti brodova unutrašnje plovidbe iz 1973. godine i druge.
Zakon o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi je jedan od najobuhvatnijih zakona te vrste na svetu, jer reguliše oblasti: o bezbednosti plovidbe, plovnim putevima, lukama i pristaništima, plovidbi ili pilotaži, utvrđivanju sposobnosti broda za plovidbu, baždarenju i brodskim ispravama i knjigama. Zakon obrađuje posadu broda, državnu pripadnost, identifikaciju i upis brodova, kao i pravo raspolaganja brodom, svojinski odnos na brodu i brojne ugovore pomorskog prava: ugovor o gradnji broda, ugovor o iskorišćavanju broda, ugovor o plovidbenom poduhvatu, ugovor o plovidbenom osiguranju itd.
Međunarodne organizacije pripremaju konvencije i rade na njihovoj unifikaciji.
 Na prvom mestu treba pomenuti Svetsko udruženje za međunarodno pravo (ILA - International Law Association), koje postoji više od sto godina i uživa reputaciju najautoritativnijeg skupa eksperata međunarodnog prava, zatim Institut za međunarodno pravo, koji se posebno angažovao na rešavanju pojedinih pitanja iz oblasti razvoja međunarodnog pomorskog prava, a postoje i mnoge druge organizacije u okviru Ujedinjenih Nacija. Najpoznatija je Međunarodna pomorska organizacije (IMO - International Maritime Organisation) koja reguliše sva pravna, ekonomska i tehnička pitanja u oblasti pomorstva. Ove međunarodne organizacije donele su brojne Konvencije koje su zemlje potpisnice, među njima i Republika Srbija, prihvatile i ugradile u svoje zakone o pomorskoj i unutrašnjoj plovidbi.

[Dule]

Najznačajnije konvencije su:

- SOLAS – Konvencija o zaštiti ljudskih života na moru,

- MARPOL – Konvencija o sprečavanju zagađivanja mora,

- SAR – Konvencija o tragaganju i spašavanju na moru,

- Konvencija o teretnoj vodnoj liniji (teretnici),

- Konvencija o pravu mora,

- Konvencija o međunarodnoj hidrografskoj organizaciji i dr.

Potonućem putničkog broda Titanik u aprilu 1912. godine, kada je život izgubilo više od 1500 putnika i članova posade, pokrenuto je rešavanje problema sigurnosti na moru. Britanska vlada je 1913. godine sazvala Prvu međunarodnu konferenciju o pitanjima sigurnosti ljudskih života na moru.
Međutim, tek u februaru 1914. usvojena je konvencija poznata pod skraćenicom SOLAS ( Safety Of Life At Sea).


Danas je na snazi pravilnik SOLAS konvencije koji je usvojen na zasedanju skupštine IMO 1974. godine, sa izmenama iz 1983. godine o sredstvima za spašavanje. To je najvažnija Konvencija o zaštiti ljudskih života na moru. Konvencija se primenjuje na sve putničke brodove, koji obavljaju međunarodna putovanja, a koji plove pod zastavom država vlada potpisnica ove Konvenciju.

U Ženevi 1948. godine je osnovana Međunarodna pomorska organizacija ( IMO – International Maritime Organization). Zadatak joj je da pod okriljem Ujedinjenih nacija obavlja poslove vezani za pomorstvo i koordinacija rada na međunarodnom nivou. Njeno sedište je u Londonu.

Pružanje pomoći osobama koje su u opasnosti na moru, u početku je bila obaveza prediđena običajnim pravom, a posle je postala sastavni deo nekih međunarodnih  konvencija. Međutim, uz načelne odredbe o pružanju pomoći na moru primer Ženevske konvencije o otvorenom moru iz 1958. godine,


Konvenicije o pravu mora iz 1982. godine i SOLAS konvencije iz 1974. godine, donesena je u Hamburgu 1979.godine posebna Konvencija o traganju i spašavanju na moru (SAR - International Convention on Maritime Search and Rescue).


SAR konvencija je dopunjena amandmanima iz 1998. godine te i dopunama iz 2004. godine koje se odnose na definisanju osoba u nesreći, zatim na pomoć zapovedniku u prevozu osoba spašenih na moru do sigurnog mesta i kao paragrafa koji se odnosi na koordinaciju centara za spašavanje koji započinju proces identifikacije najpogodnijih mesta za iskrcaj osoba koje su nastradale. Osim osnovnog teksta uz Konvenciju je donešeno i više rezolucija kojima se preporučuje državama da se koriste priručnici koje je izradila Međunarodna pomorska organizacija, i to najvažniji:

- MERSAR (MERchant Ship Search And Rescue manual) - priručnik za traganje i spašavanje, namenjen brodovima koji su uključeni u akciju traganja i spašavanja,

-IMOSAR (International Maritime Organization Search And Rescue)- Svetska pomorska organizacija traganja i spašavanja, priručnik koji je namenjen vladama država potpisnice ugovora kako bi organizovali vlastite službe traganja i spašavanja.

IMO je 1978. god. usvojio Konvenciju o standardima za obuku, izdavanje ovlašćenja i obavljanje brodske straže, koja je postala obavezujuća za sve članice. Ova konvencija je poznata pod skraćenicom STCW (Standard of Training Certification and Watchkeeping), i stupila je snagu 1984. godine.


Zadatak ove Konvencije je da na jedinstven način reguliše obuku pomoraca za sticanje odgovarajućih ovlaštenja o obučenosti za obavljanje određenih dužnosti na brodovima trgovačke mornarice, kao i postupke i uslove izdavanja tih ovlaštenja. Zbog velikog napretka tehnologije IMO je 1988. godine odredio pravce razvoja tehničkih sistema koji se odnose na sigurnost ljudi kroz globalni sistem uzbunjivanja i spašavanja na moru (GMDSS - Global Maritime Distress and Safety Sistem).